Διάβαζα πρόσφατα ένα άρθρο του συγγραφέα Mike Watson στο «ArtReview» στο οποίο προσεγγίζει το θέμα της «ομορφιάς» ως αξία για την αισθητική της τέχνη. Στο άρθρο του ο συγγραφέας ξεκινάει μιλώντας για την φορμαλιστική τεχνοκριτική του Clement Greenberg και την επιρροή που άσκησε σε μια ολόκληρη γενιά καλλιτεχνών από τον Jackson Pollock ως τον Mark Rothko.

 

Μέσα σε αυτό το κλίμα τεχνοκριτικών τοποθετήσεων ο Watson αναφέρει ότι «είναι σπάνιο ένα έργο τέχνης να στερείται πολιτικού, ιδεολογικού ή κοινωνικού περιεχομένου είτε μέσω της διερεύνησης του ανθρώπινου σώματος [όπως στην περίπτωση της Marina Abramović], την προσέγγιση των μεταπολεμικών ζητημάτων [όπως στην περίπτωση του Ai Weiwei], και των υπαρξιακών ζητημάτων [περίπτωση Magritte] ή μέσω της διερεύνησης της σχέσης ανάμεσα στην τέχνη και στην καπιταλιστική παραγωγή [όπως στην περίπτωση του Andy Warhol ή του Jeff Koons]».

 

Σκεφτόμουν επίσης, ότι ακόμα και πολλά από τα έργα της Κλασικής Αναγέννησης –που θεωρητικά αποσκοπούσαν στο να αναδείξουν την «κλασική ομορφιά» ως την κεντρική και ίσως και μοναδική αξία για της τέχνης [βέβαια ο ορισμός του ωραίου είναι ένα τεράστιο θέμα και θα μου επιτρέψτε να μην ανοίξω τώρα τον ασκό του Αιόλου], εμπεριείχαν επίσης διαφόρων ειδών υπαρξιακές αναζητήσεις και φυσικά σκηνές που αντανακλούσαν τις κοινωνικοπολιτικές δομές της περιόδου μέσα στο συγκεκριμένο χρονικό και πολιτικό πλαίσιο.

 

Δεν θέλω να πλατειάσω άλλο, θέλω απλά να υπογραμμίσω ότι η τέχνη σε οποιαδήποτε χρονική στιγμή της εξελικτικής της πορείας, δεν μπορεί να αποβάλει το πολιτικό, ιδεολογικό ή το κοινωνικό της  περιεχόμενο –όπως πολύ σωστά επισήμανε ο Watson –για τον πολύ απλό λόγο ότι «δημιουργείται» από ανθρώπους και απευθύνεται σε ανθρώπους.

 

shoot

Shoot, 1971

 

Η σύγχρονη τέχνη, περισσότερο από κάθε άλλη στιγμή στην ιστορία της τέχνης, προσπαθεί να επανεξετάσει κεντρικές δομές της κοινωνίας καθώς και τον ρόλο της τέχνης και του καλλιτέχνη μέσα σε αυτή. Το κάνει μάλιστα αγνοώντας την όποια λογοκρισία μιας και έχει φτάσει στο σημείο να απελευθερωθεί [σχεδόν εντελώς] από τις φονταμενταλιστικές ακαδημαϊκές αρχές του παρελθόντος της. Η σύγχρονη τέχνη δεν φοβάται την λογοκρισία, αλλά παίρνει η ίδια τη μορφή μιας «λογοκρισίας» που στόχο έχει να ευαισθητοποιήσει τον θεατή για τα ουσιαστικά κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα της εποχής.

 

Θα σταθώ στο έργο ενός καλλιτέχνη ο οποίος στην πορεία της δουλειάς του –και μέσα από το πέρασμά του από την performance art στην γλυπτική –καταφέρνει να «απορροφήσει» στην τέχνη του κεντρικές πτυχές των σύγχρονων κοινωνικών και πολιτικών δρώμενων και να τις προβάλει με την «καυστικότητα» και τη λιτότητα που περιγράφουν την καλλιτεχνική του πρακτική.

 

Ο Αμερικανός Chris Burden ξεκίνησε να δραστηριοποιείται στον χώρο της performance art τη δεκαετία του ’70. Στις «παραστάσεις» του εξερευνούσε κεντρικά ζητήματα για την ανθρώπινη ύπαρξη, όπως η έννοια της επιβίωσης και η ικανότητα του ανθρώπου να ξεπερνά ή ακόμα και να διαφεύγει τις αντιξοότητες.

 

Χαρακτηριστικά, στην performance του από το 1971 που ονομάζεται «Shoot» βάζει έναν βοηθό να τον πυροβολήσει στο αριστερό του χέρι από μια απόσταση περίπου πέντε μέτρα με μια 22άρα καραμπίνα. Ή ακόμα, στο έργο του «Doorway to Heaven» του 1973, τοποθετεί δύο ηλεκτροφόρα καλώδια στο στέρνο του, τα οποία σταυρώνει εγκαίρως ώστε να βγάλουν σπινθήρες πριν να καταφέρουν να του προκαλέσουν ηλεκτροπληξία. Ο ίδιος ισχυρίζεται ότι μια τέτοια πράξη θα έπρεπε θεωρητικά να τον έχει σκοτώσει αλλά δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο γιατί ο άνθρωπος μπορεί να βρει εγκαίρως τον τρόπο να «δραπετεύσει».

 

burden-Doorway-to-Heaven-1973

Doorway to Heaven, 1973

 

Για να προσεγγίσει και να σχολιάσει την καπιταλιστική εξέλιξη της κοινωνίας, στην εγκατάσταση του με τίτλο «Tower of Power» του 1985, ο καλλιτέχνης δημιουργεί μια ελικοειδή διάταξη από εκατό ράβδους χρυσού του ενός κιλού [το έργο κοστίζει περισσότερα από 4 εκατομμύρια δολάρια] στο σχήμα και το μέγεθος μιας μπάρας σοκολάτας. Για να πλησιάσουν οι επισκέπτες το βάθρο στο οποίο είναι τοποθετημένος ο χρυσός σωρός, πρέπει να τοποθετήσουν τα προσωπικά τους αντικείμενα σε ντουλάπια λίγο πριν ανέβουν τις σκάλες, τα οποία φυλάσσονται από μια ένοπλη, επιβλητική φρουρά. Οι αναφορές στα ζητήματα της ματαιοδοξίας του πλούτου, της στέρησης της ελευθερίας της τέχνης και η διάθεση εμπαιγμού του χρήματος ως την πλέον κυρίαρχη μορφή εξουσίας από την πλευρά του καλλιτέχνη είναι εμφανή σε αυτό το έργο.

 

 

N

Tower of Power, 1985

 

Θα είχα πάρα πολλά ακόμη να πω και για άλλα έργα του καλλιτέχνη τα οποία δημιουργούν ένα ευφυές παιγνίδισμα με τις έννοιες της εξουσίας, της ματαιοδοξίας, των ανθρώπινων ορίων, και της συλλογικής μνήμης καθώς και για το πόσο διαχρονικός εξακολουθεί να είναι σήμερα, αλλά ξεμένω από χώρο. Κλείνοντας, και με αφορμή τα έργα του Chris Burden θα θέλω να επισημάνω τον τρόπο με τον οποίο μέσα από την τέχνη μπορούν να θίγονται βαρυσήμαντες και ουσιαστικές έννοιες που αφορούν την ανθρώπινη υπόσταση και τον τρόπο ζωής  με ένα μοναδικά «ανάλαφρο» και «απενοχοποιημένο» ύφος.

 

*αρχική φωτογραφία: Chris Burden, All the Submarines of the United Stated of America